"Ποιητικά μόνον οικεί στ' αλήθεια ο άνθρωπος τη γης ετούτη" Martin Heidegger

Πέμπτη, 7 Ιανουαρίου 2010

"Έγραφε με ματωμένα χέρια"

Ας κάνουμε λοιπόν κάτι σαν μίνι συλλογικό αφιέρωμα!
....................................
Με αφορμή τις αναρτήσεις της Γριστρούλας, και του Γιώργου, έκανα μια βόλτα στο διαδίκτυο για αναφορές στον Άρη Αλεξάνδρου. Βρήκα μια συνέντευξη της γυναίκας του Καίτης Δρόσου, με αφορμή την επανέκδοση του "Κιβωτίου" στα γαλλικά. Μου άρεσε, και ιδού:
...................................
«Θυμάμαι ότι έγραφε και τα χέρια του ήταν ματωμένα. Εγραφε τα βράδια μετά τη δουλειά. Στο τελευταίο κεφάλαιο είχε πυρετό».
Η Καίτη Δρόσου γυρνάει πίσω στα δύσκολα χρόνια του Παρισιού, τότε που ολοκληρώθηκε το «Κιβώτιο». Μιλάει με ψυχραιμία και ειλικρίνεια, που με φέρνει σε αμηχανία. Η ίδια έκανε την καθαρίστρια και ο Αλεξάνδρου το «garcon». Ενα είδος ανθρώπου για όλες τις βαριές δουλειές. Παραπονέθηκε ποτέ; «Ποτέ. Αυτό είναι σλάβικο. Οι Ρώσοι πεθαίνουν χωρίς να βγάλουν λέξη. Μιλιά».
Εφυγαν από την Αθήνα λίγο μετά τη χούντα. Ο άνθρωπος που είχε γνωρίσει, όπως γράφει και η Λίζυ Τσιριμώκου, «την αμείλικτη καταδίωξη από το κράτος της Δεξιάς, το ανάθεμα και την κατασυκοφάντηση από την επίσημη Αριστερά», ζει στο Παρίσι μέσα στην πιο απόλυτη μοναξιά.Μα το Παρίσι ήταν τότε γεμάτο Ελληνες πολιτικούς εξόριστους. «Δεν θυμάμαι να ήρθε κανείς να μας βρει. Ετσι όπως ζούσαμε με τον Αρη έπρεπε ο άλλος να 'ρθει. Μας είχε μείνει από τα χρόνια του διωγμού, που ήταν, άλλωστε, όλη μας η ζωή. Εάν είχες κάνει εξορία και έβλεπες ανθρώπους στο δρόμο, έπρεπε αυτοί να σου μιλήσουν πρώτοι. Γιατί δεν ήξερες αν σε ακολουθεί χαφιές. Επειτα, όλοι οι Ελληνες του Παρισιού έκαναν πολιτική. Επρεπε να δώσουμε γην και ύδωρ στον Κολιγιάννη. Δεν θέλαμε, είχαμε πάρει αποστάσεις από το κόμμα. Να κάνουμε τι; Να κατεβαίνουμε τα μπουλβάρ με τις ελληνικές σημαίες; Τον Γάλλο, άλλωστε, δεν τον εκπλήσσεις με τίποτα».
-Δεν τον πόναγε τον Αρη Αλεξάνδρου η χούντα; «Αφάνταστα. Μα με τι άλλο πέρα από την πολιτική ασχολήθηκε ο Αρης σε όλη του τη ζωή; Ολο του το έργο είναι πολιτικό. Αλλά από ένα σημείο και ύστερα δεν ξαναδιάβασε ούτε εφημερίδα. Ούτε στη Γαλλία. Εγώ έπαιρνα τη "Μοντ". Ούτε που την κοίταγε. "Εγώ αυτό που θέλω θα το δω ξαφνικά μπροστά μου πρωτοσέλιδο. ΕΠΕΣΕ Η ΧΟΥΝΤΑ", μου έλεγε. Στην Ελλάδα ούτε για καλοκαίρι δεν ξανάρθαμε. Οταν έπεσε η χούντα ήρθαμε το 1976 και κάναμε διακοπές με τον Ρίτσο στη Σάμο και μετά ξαναφύγαμε».
Ο Αρης Αλεξάνδρου πέθανε στο Παρίσι τον Ιούλιο του 1978 στα 56 του χρόνια. Το «Κιβώτιο» είχε κυκλοφορήσει στην Ελλάδα από τον «Κέδρο» το 1975, αμέσως μετά την πτώση της χούντας. Στη Γαλλία είχε κυκλοφορήσει λίγο πριν από το θάνατό του.«Λίγες μέρες πριν πεθάνει το είχε δει στη βιτρίνα του Γκαλιμάρ και του είχαν στείλει και λίγα αντίτυπα», θυμάται η Καίτη Δρόσου. «Η πρώτη γαλλική κριτική δημοσιεύτηκε τη μέρα της κηδείας του. Ο Αρης έφυγε χωρίς να καταλάβει τίποτα από την απήχηση που θα είχε το "Κιβώτιο". Αλλά και για την τύχη του στην Ελλάδα δεν είχε καλύτερη γνώμη. Μέχρι να μας πει η κυρία Κρανάκη ότι έχει κάνει αίσθηση, ο Αρης νόμιζε ότι είχε πάει πάτο».
Είχε αρχίσει να το γράφει στην Ελλάδα, το 1966. Οταν ο Αρης Αλεξάνδρου και η Καίτη Δρόσου έφυγαν για το Παρίσι δεν πήραν μαζί τους τα πρώτα χειρόγραφα. Οταν το ξανάπιασε μετά από περίπου τέσσερα χρόνια ο Γιάννης Ρίτσος εξεπλάγη που μπόρεσε να ξαναβρεί το ίδιο στιλ, τον ίδιο τόνο.
Ενα γράμμα του Ρίτσου με ημερομηνία αποστολής 19 Οκτωβρίου 1972, Σάμος, κλείνει την καινούργια γαλλική έκδοση του «Κιβωτίου».Μεταφράζω από τα γαλλικά.
«(...) Σχετικά τώρα με το "Κιβώτιο", α, αγαπητέ μου Αρη, τι εξαιρετικό μυθιστόρημα. Οσο πιο πολύ προχωράει τόσο περισσότερο απελευθερώνεται από "ορισμένες δυστυχείς ιστορικές εμπειρίες" και εισέρχεται στο παγκόσμιο πεδίο του καθολικού ανικανοποίητου όλων για όλα, σ' αυτό το βαθύ και για πάντα ανεξερεύνητο πεδίο της "αποτυχίας ζωής και δημιουργίας"...».
Το «Κιβώτιο», αυτό το «αντι-έπος της δογματικής αριστεράς, αποστασιοποιημένο από τα ανδραγαθήματα, τα ηχηρά συνθήματα, τους γενναίους αγωνιστές με τα λάβαρα και τα φυσεκλίκια», όπως γράφει η Λίζυ Τσιριμώκου, ανήκει σήμερα στις πρώτες πρώτες θέσεις του κανόνα της ελληνικής λογοτεχνίας. Και, το σημαντικότερο ίσως, έρχεται συνέχεια σε επαφή με νέους αναγνώστες. Η Καίτη Δρόσου θυμάται τη Νανά Καλιανέση του «Κέδρου» να της λέει: «Ξέρεις ότι έχω δύο μεγάλες επιτυχίες, τον Βάρναλη και τον Ρίτσο. Αλλά βιβλίο που να πουλάει κάθε μέρα, κάθε μέρα σαν το "Κιβώτιο", δεν έχω».

ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ - 19/05/2003

10 σχόλια:

gyristroula2 είπε...

Πολύ ενδιαφέρουσα συνέντευξη! Δεν την είχα διαβάσει. Τελικά, Αγγέλα, αν δεν κρατήσεις αμόλευτη την ψυχή σου από ευτέλειες και συμβιβασμούς, δεν γίνεται να γράψεις έτσι.
Ευχαριστώ για τη συμμετοχή. Καλή μας χρονιά, φίλη...

giorgos_st είπε...

Πολύ μα πολύ ενδιαφέρον, μπράβο σου που το ξετρύπωσες...τελικά η πιο καλή γραφή για την ιστορία είναι οι μαρτυρίες "από πρώτο χέρι" σαν αυτήν.

Mariela είπε...

Όσα χρόνια και αν περάσουν, όσα πράγματα κι αν έχω μάθει, όσο γραφικό ίσως και αν ακούγεται σήμερα, πάντα θα με εκπλήσσει το πόσο μεγάλο κακό μας έκανε η χούντα...
πόσοι άνθρωποι αξιόλογοι χάθηκαν, πόσοι δεν κατάφεραν να μοιραστούν τα κομμάτια της ψυχής τους,
πόσοι πέθαναν δίχως να δουν το έργο τους να αγκαλιάζεται από τον κόσμο...

Λορελάη είπε...

Ε, μα ναι, Γυριστρούλα μου! Η τελευταία εντιμότητα που μας έμεινε είναι η τέχνη. Γιατί αν την επιχειρήσεις αλλιώς είναι ένα τίποτα πιο τίποτα απ' το τίποτα...
Καλή χρονιά και από 'δω (οι ευχές ποτέ δεν είναι περίσσιες..:)

Έτσι είναι Γιώργο, πράγματι.

...πόσο μεγάλη τρύπα έκανε στην πορεία μας, Μαριέλα μου. Ανέστειλε όλη τη μεταπολεμική δυναμική. "δίδαξε" μαι ολόκληρη γενιά. Δεν ξέρω πώς θα ήμασταν αν δεν είχε υπάρξει αυτό το τεράστιο πισωγύρισμα.

meril είπε...

Πραγματικά με κάνετε όλοι σας περήφανη μ' αυτό το συλλογικό αφιέρωμα
Καθένας απ' αλλού φώτισε μιαν άλλη πλευρά

Να στε καλά φίλοι μου και να ξανασυμβεί!

Λορελάη είπε...

Ναι, κι εμένα μ' αρέσουν κάτι τέτοιες ξαφνικές εμπνεύσεις Μεριλάκι. Απόψε αυτοσχεδιάζουμε...:)
φιλιά

Θερσίτης είπε...

Βγάζει πολύ πόνο και πολλή αξιοπρέπεια η προσωπική διαδρομή του Άρη και της συντρόφου του. Ένας αριστερός σε όλα του και μέχρι το τέλος. Κι εμείς ευτυχώς έχουμε την ποίησή του και το Κιβώτιο. Ξέρεις, λορελάη, πόσο συγκινεί ο Αλεξάνδρου τους μαθητές; Είναι η πιο μεγάλη δικαίωση για τον ποιητή.

Λορελάη είπε...

Θερσίτη, το ότι ο Αλεξάνδρου συγκινεί τους μαθητές με εντυπωσιάζει και με συγκινεί. Είναι όντως η πιο μεγάλη δικαίωση για τον ποιητή.

Γκιωνης είπε...

. Σαν μικρή συμβολή στο θέμα, θέλω να πώ οτι εκτός από τά πολύ σημαντικά " Ανεπίδοτα Γράμματα " τού Μιχάλη Γρηγορίου, υπάρχει επίσης σε ποίηση Αλεξάνδρου με την συμμετοχή τής Αφροδίτης Μάνου και ενός για μένα καταπληκτικού Σ. Μπουλά, εκδόθηκε σχετικά πρόσφατα ένα CDμε τίτλο " το χρυσάφι τ' ουρανού ", με μουσική Μιχάλη Λουκοβίκα με την συμμετοχή Ε. Τσαλιγοπούλου και Α. Καρακότα.
. Πρόκειται για δύο έργα που νομίζω οτι όλοι μας θά 'πρεπε να ακούσουμε ξανά και ξανά.

. "... όπως αργεί τ' ατσάλι να γίνει κοφτερό και χρήσιμο μαχαίρι,
έτσι αργούν κι οι λέξεις ν' ακονιστούν σε λόγο.
Στο μεταξύ
είτε δουλεύεις στον τροχό
πρόσεξε μήν παρασυρθείς
μην ξιπαστείς
απ' την λαμπρή αλληλουχία τών σπινθήρων.
Σκοπός σου εσένα το μαχαίρι."

Λορελάη είπε...

Ευχαριστώ πολύ Γκιώνη για τη συμβολή. Πολύτιμη η πληροφορία! Κι οι στίχοι σχεδόν... κλασικοί πια.
Νάσαι καλά :)